Nightwatching van Peter Greenaway
Moord en 50 andere mysteries
Het Rembrandtjaar is achter de
rug, maar de schilder blijft in de belangstelling staan. Peter
Greenaway komt dit jaar met Nightwatching, een film over Rembrandt,
maar vooral over het ontstaan van diens beroemdste schilderij De
Nachtwacht.
Een jonge vrouw in een chique zeventiende-eeuwse jurk schrijdt in
Amsterdam Studio's de trap af en begeeft zich in de richting van studio
2. Daar maakt Peter Greenaway de resterende opnamen voor Nightwatching.
Amsterdam is de laatste stad waar de filmploeg neerstreek. Eerder was
de crew al in Polen waar in een oude Sovjetstudio Rembrandts tijd
herleefde. Omdat filmen op locatie in Amsterdam te duur was, werd het
Nederlandse landschap nagebootst in Wales. "Eigenlijk best vreemd als
je bedenkt dat het daar nogal bergachtig is", geeft de regisseur toe,
om er filosofisch aan toe te voegen: "maar geschiedenis is een
onzichtbaar land. Bovendien zien Amerikanen het verschil toch niet en
we kunnen altijd nog zeggen dat het Limburg moet voorstellen."
Martin Freeman als
Rembrandt,
Foto: Piotr Bujnowicz/FabrykaObrazu.com (www.fabrykaobrazu.com).
In
Amsterdam worden de nog ontbrekende scènes opgenomen,
alsmede close-ups. Bijvoorbeeld van Chris Britton die als Rombout Kemp,
zittend achter een bureau, zijn deel van een dialoog voor zijn rekening
neemt. Na één zin reageert Greenaway vanuit de
regisseurstoel in de rol van tijdelijke tegenspeler, waarop Britton
weer verder kan.
Dezelfde middag betreden Emily Holmes als Hendrickje en Harry Ferrier
als Carl Hasselburgh de ruimte, in gezelschap van enkele figuranten.
Het is tijd om te zingen. De Canadese Holmes zet het bekende
kinderliedje Altijd is Kortjakje ziek in en de rest zingt en danst
vrolijk mee. Na twee keer is de regisseur tevreden en staat de
scène erop.
Filmmaker
avant la lettre
Dat Greenaway Rembrandts leven op het witte doek brengt, is niet
vreemd. De in Amsterdam woonachtige Welshman is van oorsprong zelf
beeldend kunstenaar en Rembrandt ziet hij als belangrijkste schilder
aller tijden, die volgens hem filmmaker avant la lettre was. "Als hij
nu had geleefd, was hij ongetwijfeld regisseur. Kijk maar naar De
Nachtwacht, dat is een pose van mensen in geleende kostuums." Een film
over de Nederlander kon dan ook niet uitblijven, maar dan wel net even
anders.
In de prent wil de regisseur 51 mysteries oplossen, die verstopt zitten
in het schilderij. Zo vraagt Greenaway zich af waarom er een meisje
staat afgebeeld tussen alle mannen. "En tussen de soldaten staat ook
een man van wie we weten dat hij een acteur was, die met snor altijd
loog en zonder snor de waarheid sprak. Op dit schilderij draagt hij een
snor. Waarover loog hij?"
Ook interessant is het raadsel rond kapitein Frans Banning Cocq,
hoofdpersoon op het doek. Aan zijn rechterhand draagt hij een
handschoen, maar in diezelfde hand heeft hij ook een rechterhandschoen
vast. Dit kan erop duiden dat hij iemand wilde uitdagen of zelf de
spreekwoordelijke handschoen heeft opgenomen.
Complottheorie
Nightwatching is een onvervalste complottheorie waarbij de centrale
vraag luidt: wie is er vermoord? Kruitdampen op het schilderij
impliceren namelijk dat er geschoten is. Greenaway trekt een paralel
met de zogenoemde Zapruderfilm waaruit zou blijken dat president
Kennedy van twee kanten werd beschoten. "Als je die film bekijkt, vraag
je jezelf af waar die andere kogel vandaan komt. En als ik naar de
Nachtwacht kijk, vraag ik me af waar de kogel heen gaat."
Volgens de filmmaker trof het projectiel de voorganger van Banning
Cocq. Rembrandt was getuige van de moord en klaagde op het schilderij
de daders aan. Die lieten het daar niet bij zitten en zweerden
vervolgens samen tegen de schilder. Ze zouden ervoor hebben gezorgd dat
de ooit zo succesvolle kunstenaar geen goedbetaalde opdrachten meer
kreeg. En dat zou verklaren waarom de eens erg rijke Rembrandt berooid
stierf.
Barokcinema
Greenaway voelt zich
tijdens het maken van de film als een vis in het
water. "Ik maak barokcinema vol met kleuren en
allerlei
voorwerpen. Dit
is een ideaal project voor mij." Als het aan de regisseur ligt, wordt
de film dan ook een levend schilderij. Afgaand op de trailer en
getoonde beelden in de montageruimte is hij daar heel aardig in
geslaagd.
Het gebruik van High Definition (HD) heeft daarbij geholpen. "We kunnen
ons daardoor vrijheden permitteren. We maken de film zoals Rembrandt
schilderde. Wij spelen ook met licht en op HD kunnen we lampen
eenvoudig wegvegen." Met een fraai visueel effect als gevolg. Een
tafel, gedekt met brood, wijn en fruit lijkt door de belichting als
twee druppels water op een zeventiende-eeuws stilleven. En ook sommige
decors lijken met de hand geschilderd. De licht-donker schakering waar
Rembrandt beroemd mee werd, is ook in grote mate aanwezig.
Peter
Greenaway: "Als Rembrandt nu
had geleefd, was hij ongetwijfeld regisseur".
Co-Productie
Nightwatching is een
5 miljoen euro kostende internationale
co-productie tussen Canada, Groot-Brittannië, Nederland en
Polen. Acteurs en figuranten uit al deze landen spelen mee in de film,
wat soms enige verwarring opleverde. Voor een dialoog tussen Martin
Freeman als Rembrandt en Britton zijn op de achtergrond figuranten
nodig die een geanimeerd gesprek voeren. Ze nemen de opdracht erg
letterlijk en praten er lustig op los. Niet geheel tot tevredenheid van
de regisseur. Hij vraagt hen of ze tijdens de volgende take alleen
willen doen alsof ze praten. "Jullie spreken Nederlands, maar dit is
een Engelstalige film."
Cannes
Net als Tulse Luper Suitcases maakt ook Nightwatching deel uit van een
groter geheel. Vorig jaar presenteerde Greenaway een gelijknamige
installatie in het Rijksmuseum. Verder werkt de regisseur aan een
toneelstuk dat in december in première moet gaan in
Rotterdam en aan een documentaire.
Als alles volgens plan verloopt, gaat Nightwatching in
première op het filmfestival van Cannes. Op donderdag 4
oktober sluit de film het Nederlands Film Festival in Utrecht af. De
rolprent had vorig jaar al in de bioscopen moeten draaien, zodat hij
naadloos had aangesloten op de vieringen rond Rembrandts vierhonderdste
geboortedag. Maar zoals wel vaker gebeurt in filmland was er enige
vertraging.
Greenaway zit er zelf niet zo mee. "De Engelsen en de Fransen vieren
zijn verjaardag pas dit jaar." Een aantal deskundigen is er bovendien
van overtuigd dat de Nederlandse meester niet in 1606, maar pas in 1607
ter wereld kwam. En dan is er opeens weer een perfecte aanleiding.
Nightwatching Canada/Groot-Brittannië/Nederland/Polen 2007
regie en scenario Peter Greenaway, met Martin Freeman, Emily Holmes,
Chris Britton, Jochum ten Haaf e.a.
Voor meer informatie:
www.petergreenaway.info
De Nachtwacht
Rembrandt van Rijn legde in 1642 de laatste hand aan Het korporaalschap
van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburch,
zoals De Nachtwacht officieel heet. In 1715 verhuisde het schilderij
van het huidige Doelenhotel in Amsterdam naar het stadhuis op de Dam.
Omdat het anders niet zou passen, werd er aan alle zijden een deel
afgesneden. Twee schutters ruimden daardoor het veld. Volgens Greenaway
is ruimtegebrek niet de reden dat het schilderij werd gekortwiekt.
"Nee, die twee schutters moesten eraf omdat het zwarte schapen waren."
Sinds 1885 hangt De Nachtwacht in het Rijksmuseum
in Amsterdam.
Gepubliceerd in Skrien
nummer 4 van mei 2007.
©
Evert-Jan Pol
